Artikelen

Vrijmetselarij en mystiek: een socio-politiek argument

Wanneer we zeggen dat de vrijmetselarij mystiek is, ontstaat er al snel onduidelijkheid. Een onduidelijkheid die tweeledig is, namelijk over zowel de mystiek als over het sociaal-politieke karakter van de vrijmetselarij.

Vrijmetselarij wordt vaak geassocieerd met een actieve betrokkenheid van haar leden bij het verbeteren van de maatschappij. Mystiek wordt geassocieerd met innerlijke verbetering. Als de vrijmetselarij sociaal-politiek geëngageerd is, hoe kan deze dan onder de paraplu van de mystiek vallen als mystiek geassocieerd wordt met het asociale dan wel apolitieke ('navelstaren') en, erger nog, zelfs een antisociale dan wel anti-politieke bijklank (afkeer van de maatschappij) heeft?

Klaarblijkelijk was deze onduidelijkheid er in het begin van de vrijmetselarij niet, aangezien de vrijmetselarij in de 18de eeuw werd gezien als een organisatie zonder directe sociaal-politieke betrokkenheid en dus conformeerde aan mystiek als een fenomeen zonder sociaal-politieke doelstellingen. Veel vrijmetselaren waren in de 18de eeuw politiek actief, maar de vrijmetselarij als organisatie niet. Zo vochten vrijmetselaren aan beiden kanten in zowel de Franse Revolutie als in de Amerikaanse burgeroorlog.


In de Constituties van Anderson staat niks over het veranderen van de maatschappij op sociaal of politiek niveau. Sterker nog, er staat nadrukkelijk in vermeld dat:

A Mason is a peaceable Subject to the Civil Powers, wherever he resides or works, and is never to be concern’d in Plots and Conspiracies against the Peace and Welfare of the Nation, nor to behave himself undutiful to inferior Magistrates

en

So that if a Brother should be a Rebel against the State, he is not to be countenanc’d in his Rebellion, however he may be pitied as an unhappy Man

Historici hebben echter overtuigend aangetoond dat zowel individuele vrijmetselaren als gehele loges en zelfs sommige grootmachten actief betrokken waren bij het veranderen van hun maatschappij, zowel sociaal als politiek.

In dit opzicht is de vrijmetselarij een zeer ingewikkeld en gecompliceerd fenomeen gebleken in haar relatie met de maatschappij en de politiek. Een feit waardoor de vrijmetselarij opnieuw moet worden gedefinieerd, en bij extensie er opnieuw moet worden gekeken naar het mystieke karakter van de vrijmetselarij.

Apolitieke mystiek

Mystiek staat op gespannen voet met sociaal-politieke belangen. Mystiek houdt zich bezig met het eeuwige en het onvergankelijke en houdt zich verre van de dingen die tijdelijk en vergankelijk zijn. Niet alleen binnen een specifieke religieuze traditie, maar binnen bijna alle religieuze tradities.

Deze veronderstelde focus op het eeuwige en onveranderlijke is de basis waarop de afwezigheid van enige sociaalpolitieke betrokkenheid van de mystiek is ontstaan.

Zo begrepen, zou mystiek dus irrelevant zijn voor de veranderende en afwijkende sociaal-politieke omstandigheden in de geschiedenis. Echter, in de mystiek zit wel degelijk een aspect welke kritisch is, en mogelijk zelfs transformerend is, naar de wereld om haar heen. Mystiek heeft namelijk altijd op gespannen voet gestaan met de religie waarin ze is geworteld.

De spanning tussen religie en mystiek komt mede door het moderne proces van secularisatie, namelijk het terugbrengen van religie tot het private terrein en de afname van haar maatschappelijke invloed.

Rechtvaardiging van secularisering

De moderne wereld waarin wij leven, en waarvan het begin ligt in de 18de eeuwse Verlichting, is vooral een emanciperende ervaring voor en tegen religie geweest. Maar daarvoor moest het in religie iets vinden dat secularisatie rechtvaardigde, en tegelijkertijd een spirituele kern mogelijk zou maken.

Op verschillende manieren werd de mystiek gebruikt om de strijd over en tegen religie te ondersteunen. De moderne mens had namelijk een "ware godsdienst" gevonden, de universele mystiek, die voorbij specifieke religies ging. En juist dit punt is sociaal-politiek omdat het een alternatieve en subversieve visie verraadt.

Hoewel dus de mystiek onder andere bestaat vanuit sociaal-politieke overwegingen, eindigde de mystiek als asociaal en apolitiek. Om verschillende redenen werd haar primaire reden van bestaan, het afzetten tegen de starre orthodoxe interpretatie van religie, niet uitgespeeld.

In plaats daarvan brak het evenwicht uiteen in progressieve en conservatieve onderdelen. En terwijl het eerste over het hoofd werd gezien, werd het laatste het belangrijkste. Eenmaal veiliggesteld werd de beoefening van mystiek als een radicale sociaal-politieke daad platgeslagen.

Bijzonder religieuze karakter

De onmiskenbare sociaal-politieke uitingen van de vrijmetselarij zien we terug in de opvallende politieke aard van het religieuze karakter van de vrijmetselarij, onder andere waar ze haar symboliek en allegorieën vandaan haalt. De vrijmetselarij geeft God de naam "Opperbouwmeester des Heelals" waardoor deze uit de gangbare monotheïstische context wordt gehaald. Het religieuze boek waar de vrijmetselarij haar wijsheid en moraliteit op baseert heet niet de Bijbel maar "het Boek van de Heilige Wet". Hierdoor wordt de weg vrij gemaakt om wijsheid en moraliteit los te zien van een beperkt joods-christelijk karakter.

De maatschappij is volgens de vrijmetselarij materialistisch en duister. De innerlijke of geestelijke wereld van het individu is waar het goddelijk licht is te vinden. Door middel van zelfkennis, het moreel verbeteren van zichzelf en zich ten dienste stellen aan de mensheid en een hoger ideaal kan de vrijmetselaar dit licht in zichzelf ontdekken, cultiveren en verspreiden in de wereld om hem heen.

De vrijmetselarij ziet alle religies die een positieve bijdrage leveren aan de wereld en de mensheid als gelijkwaardig. De hoofdfiguur in de maçonnieke allegorie is geen profeet of messias, maar een ‘gewone’ ervaren bouwman die werkt aan een tempel in opdracht van de wijze koning Salomo. De maçonnieke allegorie beschrijft de tempel als onaf en de vrijmetselaar dient actief deze tempel te helpen opbouwen door onder andere zichzelf moreel te verbeteren.

Onthouding of ondersteuning

Religie functioneert sociaalpolitiek door middel van twee soorten acties. De ene soort onthoudt zich van beïnvloeding van het sociaalpolitieke en de andere soort ondersteunt de beïnvloeding van het sociaalpolitieke.

De twee soorten zijn onderverdeeld in: ritualistiek, mystiek, wettelijkheid en moralisme. Door middel van wettelijkheid en moralisme ondersteunt religie de beïnvloeding van het sociaalpolitieke, terwijl het zich door ritualisme en mystiek onthoudt van beïnvloeding van het sociaalpolitieke.

  • Een religie uit zich via wetten die gevolgd dienen te worden. Het overtreden van deze wetten wordt gestraft. Hiermee ondersteunt zij de beïnvloeding van het sociale en politieke karakter van een maatschappij (waarin deze religie dominant is).
  • De mystiek uit zich door ritualen die ter inspiratie dienen. Hiermee onthoudt zij zich van directe beïnvloeding van het sociale en politieke karakter van een maatschappij.
  • Een religie richt zich op de moraliteit van haar beoefenaars. Hiermee ondersteunt zij de beïnvloeding van het sociale en politieke karakter van een maatschappij.
  • De mystiek richt zich op het cultiveren van een mystieke gewaarwording bij haar beoefenaars. Hiermee onthoudt zij zich van de beïnvloeding van het sociale en politieke karakter van een maatschappij.

Kijkend naar bovenstaande verdeling dan is het duidelijk dat de vrijmetselarij niet-wetgevend is en niet een bepaalde moraliteit oplegt. Zij ondersteunt dus niet actief de beïnvloeding van het sociale en politieke karakter van de maatschappij waarin zij actief is.

Individu versus maatschappij

Maar voordat we verder gaan, moeten we enkele verduidelijkingen aanbrengen. Over het algemeen is het duidelijk dat religie sociaalpolitiek functioneert. Zeker wanneer deze een staatsgodsdienst is. Maar in het geval van mystiek moet niet de conclusie getrokken worden dat het zich onthouden van sociaal-politieke processen tegengesteld is aan haar betrokkenheid bij de maatschappij en de politiek, of asociaal dan wel apolitiek is.

In het geval van de vrijmetselarij zien we een andere religieuze uitvoering van het sociaalpolitieke. Indien religie haar invloed op het sociaalpolitieke karakter van een maatschappij laat gelden door het opleggen en bewaken van morele wetten, d.w.z. via wettelijkheid, probeert de vrijmetselarij dit via de mystiek.

Religieus legalisme gaat over een totaliserende codificatie van de fundamentele ervaring met betrekking tot God. Dit wil zeggen dat een religie geheel bepaalt hoe haar beoefenaars God mogen ervaren. Religieuze mystiek gaat over een vernieuwende oproeping van dezelfde ervaring.

  • Mystiek gaat over verbetering van het individu middels rituele inspiratie.
  • Religie gaat over verbetering van de maatschappij door middel van morele wetten.
  • Mystiek heeft als doel sociale renovatie.
  • Religie heeft als doel sociale reconstructie.
  • Mystiek heeft een indirect en vernieuwend effect op het sociaalpolitieke.
  • Religie heeft direct en een fundamenteel effect op het sociaalpolitieke.

Kijkend naar bovenstaande punten zouden we dus de volgende conclusie kunnen trekken:
De vrijmetselarij is mystiek omdat zij op precies dezelfde manier sociaal-politiek geëngageerd is als de mystiek. En net als de mystiek veronderstelt de vrijmetselarij het mystieke in het individu en ondersteunt en inspireert deze om het sociaalpolitieke karakter van een maatschappij indien nodig indirect te vernieuwen.

2 thoughts on “Vrijmetselarij en mystiek: een socio-politiek argument

  1. Goed artikel maar Religie is een bulkbegrip en als zodanig in de vergelijking mystiek/religie niet te gebruiken

Geef een reactie

Het e-mailadres wordt niet gepubliceerd. Vereiste velden zijn gemarkeerd met *

Deze website gebruikt Akismet om spam te verminderen. Bekijk hoe je reactie-gegevens worden verwerkt.

Advertentie