Vrijmetselarij

De sleutel van Hiram

Wat is er nou eigenlijk zo bijzonder aan het systeem van moraliteit dat de vrijmetselarij volgens een van haar definities is? Blijkbaar wijkt het af van de gangbare moraliteit, in ieder geval in de tijd dat de definitie werd geformuleerd. En het systeem was blijkbaar zo bijzonder en afwijkend dat vrijmetselaren toentertijd in het geheim moesten werken omdat de maatschappij er niet aan toe was.

Het was dus blijkbaar niet de gangbare christelijke moraliteit dat iemand niet mag stelen, liegen, de buurvrouw mag versieren, etc. Deze vorm van moraliteit hoefde niet geheim gehouden te worden. En er was ook geen bijzonder systeem voor nodig, want die moraliteit hoorde je elke zondag in de kerk. Lieten de eerste publieke vrijmetselaren hints achter over deze radicaal nieuwe vorm van moraliteit?

In de eerste maçonnieke publicaties wordt de vrijmetselarij geassocieerd met een ‘Natural Philosophy’; met het ‘Naturalisme’. Volgens Wikipedia is het naturalisme een filosofische stroming, die voortbouwt op het materialisme en het pragmatisme, en die de wereld als een natuurlijk gebeuren beschouwt. Naturalisme is eigenlijk gewoon de naam waarin ‘natuurkunde’ in de tijd van Isaac Newton bekend stond.

symbols_freemasonry

Naturalisme heeft in zich dat het de basis wegtrekt onder theologische ethiek en iemand leidt naar Deïsme, Pantheïsme, of zelfs Atheïsme. Nu snappen we ook waarom vrijmetselaren in de 18de eeuw in het diepste geheim moesten werken.

Maar wacht even, volgens de constituties van Anderson, het eerste maçonnieke ‘wetboek’, kan een vrijmetselaar geen ‘domme atheïst’ zijn en ook geen ‘irreligieuze Libertijn’

I. Concerning GOD and RELIGION
A Mason is oblig’d by his tenure, to obey the moral Law; and if he rightly understands the Art, he will never be a stupid Atheist, nor an irreligious Libertine*.

*Een irreligieuze libertijn was in die tijd de term voor een deïst.

Als een vrijmetselaar dus geen atheïst mag zijn en ook geen deïst, dan blijft er maar één ding over; pantheïst. Dit is opzienbarend, omdat in deze tijd de vrijmetselarij door veel mensen gezien wordt als een uitvloeisel van het humanisme.

Maar hoe werd het Pantheïsme ingevuld door onze broeders in de 18de eeuw?
De schrijver John Toland publiceerde in 1720 zijn boek Pantheistikon. Zijn beschrijving van de natuur en het universum komt overeen met de inzichten van Griekse filosofen als Plato of Heraclitus, en een Chinese meester als Lao Tzu.

Het 18de eeuwse Pantheïsme biedt de volgende inzichten:

  • Het universum is oneindig, met oneindige sterren en bewoonde werelden.
  • Er is een oneindig aantal andere werelden die lijken op de aarde die wij bewonen, cirkelend rond hun zonnen (die wij de vaste sterren noemen).
  • Het universum (waarvan de wereld die wij kennen slechts een zeer klein deel is) is oneindig in zowel omvang als in potentieel. Door de continuïteit van, en de nabijheid, van alle delen is het één. In zijn totaliteit is het universum immobiel, heeft het geen ruimte buiten zichzelf, maar in zijn delen is het mobiel door oneindige intervallen.
  • Het universum is een eenheid.
  • Alle dingen komen uit het Eén, en het Eén is in alle dingen.
  • Het universum is goddelijk.
  • De kracht en energie van het Eén, die alles heeft gecreëerd en die alles regeert, en altijd het juiste en goede als doel heeft, is God, die je ook kan aanduiden als Geest of Ziel van het Universum. De socratische filosofen worden pantheïsten genoemd omdat volgens hen deze ziel niet los gezien kan worden van het heelal zelf.
  • Er is een etherisch vuur.
  • Dit etherische vuur is het allerhoogste, omdat het alles omringt, en het is intiem omdat het doordringt in alles.

Deze inzichten stonden in de 18de eeuw gelijk met ketterij. Sterker nog, ze zijn zelfs in de 21ste eeuw voor veel mensen nog te radicaal.

In de eeuw voor de oprichting van de eerste Grootloge was er de Duitse analfabete schoenmaker en mysticus Jakob Böhme.  Hij kwam tot het inzicht dat God een binair zelfvermenigvuldigend algoritme is.  En dat ons universum een genetische matrix is die het resultaat is van de existentiële spanning gecreëerd door God in zijn begeerte voor zelfkennis.

Ja, mede-zoekers, dit is een doordenkertje. Maar het geeft aan dat er in de tijd dat de vrijmetselarij tot bloei kwam veel ‘wetenschappers’ God en het universum zagen als iets dat geometrisch, wiskundig en rationeel te berekenen en te begrijpen was.

In de zeventiende eeuw was de vrijmetselarij een mengelmoes van operatieve gilde-metselaars, alchemisten, kabbalisten, en wetenschappers. Zonder al te diep op haar ritualen in te gaan en hun link met de alchemie en het hermetisme, is het denk ik wel goed om even te vermelden dat de vrijmetselarij veel te danken heeft aan de alchemistische traditie.

Veel beroemde broeders toen de vrijmetselarij nog jong was, waren praktiserende alchemisten, of schreven er uitvoerig over. Bekende broeders zijn Cagliostro, Benjamin Franklin en Albert Pike.

Er zijn drie alchemisten die in het bijzonder een belangrijke bijdrage hebben geleverd en van grote invloed waren op de Koninklijke Kunst, namelijk niemand minder dan Robert Moray, Elias Ashmole en Jean Desaguliers. De eerste twee zijn bekend omdat ze behoren tot de eerste generatie speculatieve vrijmetselaren.

Moray kwam uit Schotland en Ashmole is geboren en ingewijd in Engeland. Desaguliers is een bekende vrijmetselaar omdat hij (mogelijk) de derde graad heeft geïntroduceerd en mee heeft geschreven aan de al eerder genoemde Constituties van Anderson, samen natuurlijk met James Anderson.

Rond het jaar 1700 heeft Desaguliers samen met zijn goede vriend Newton en een aantal leden van de Royal Society  de vrijmetselarij gereorganiseerd in een wetenschappelijke-mystieke school. De vrijmetselarij van Newton was een poging om wetenschap te fuseren met een systeem van geestelijke moraal.

Aan de ene kant bekijkt het het universum door empirische ogen, terwijl aan de andere kant wordt gezegd dat deze blik onvolmaakt is (het Verloren Woord), en dat de ware kijk op het universum van een mystieke aard is (Het Woord of Logos). Maar ook dit is slechts een andere onvolmaakte reflectie of weerkaatsing van de godheid en de schepping.

Met andere woorden, de ware aard van het universum (de Realiteit) kan niet worden gedefinieerd in geschreven of gesproken woorden, maar alleen gesymboliseerd.
“Geef mij het Heilige Woord?”
“Ik mag/kan het niet insnijden, tekenen, graveren etc.”

Maar, als het bijzondere systeem van moraliteit van de vrijmetselarij pantheïstisch is, waarom hebben latere generaties broeders dan niet gewoon deze term gebruikt in plaats van ‘natuurlijke filosofie’?

Mogelijk heeft dit te maken met het symbool van de Opperbouwmeester des Heelals in de vrijmetselarij. Pantheïsme gaat ervan uit dat de som van alle energie in de kosmos God is. Maar dat deze energie niet bewust of zelfbewust is, en dus geen controle heeft over wat dan ook.

Newtons inzichten over de aard van de godheid waren vergelijkbaar met die van professor Albert Einstein. “God dobbelt niet met het universum,” is een vaak geciteerde opmerking van Einstein.

Zowel Newton en Einstein geloofden dat de Kosmos intelligent en zelfbewust is. Pantheïsme, zoals het werd begrepen in de achttiende eeuw, was niet de juiste benaming van de filosofie van de vrijmetselarij en werd daarom nooit gebruikt om deze te beschrijven.

Moderne wetenschappers hebben een nieuwe term bedacht die nauwkeuriger deze filosofie beschrijft, namelijk Panentheïsme. Volgens het Panentheïsme is God de som van alle energie in de kosmos, en het geheel van deze energie is zelfbewust en intelligent.

In het eerste gedeelte van de Constituties van Anderson staat over ‘religie’ geschreven dat:

“Masons can be of any faith and that they need only adhere to the Religion in which all Men agree”

Opmerkelijk is dat we Panentheïsme terugvinden in de esoterische stromingen binnen het christendom, het Jodendom, het Hindoeïsme en de islam. De vier grote wereldreligies. Het komt tevens overeen met het neoplatonische gedachtengoed van de gnostici. En sommige zoekers zullen het misschien herkennen als The Force uit de Star Wars-films.

 

Gerelateerde artikelen

Abonneer
Abonneren op
guest

Deze website gebruikt Akismet om spam te verminderen. Bekijk hoe je reactie-gegevens worden verwerkt.

1 Reactie
Inline Feedbacks
Bekijk alle opmerkingen
jusd
7 jaren geleden

Reblogged this on Jusd.