Artikelen

De verschillen en overeenkomsten tussen soefisme en gnosticisme

De verschillen en overeenkomsten tussen soefisme en gnosticisme 1

Er zijn sterke overeenkomsten, maar ook enkele belangrijke verschillen tussen de eeuwenoude mystieke tradities van het soefisme en het gnosticisme.

“We waren in de hemel,
we waren de metgezellen
van engelen,

wanneer zullen we daar
weer naar terugkeren?”

Jalal ad-Din Rumi

Gnosticisme

De term ‘gnosticisme’ is afkomstig van het Griekse woord γνωσις, wat “kennis” of “begrip” betekent. In de gnostische traditie kreeg het vooral de betekenis van “hogere/goddelijke kennis” of “verlossende kennis“, zoals te lezen is in het Evangelie van Filippus:

“Hij die kennis heeft van de waarheid is een vrij man.”

Een gemeenschappelijk punt van alle gnostische tradities is het idee van de aanwezigheid in de mens van een goddelijke ‘vonk’ die is voortgekomen uit de goddelijke wereld en is neergedaald in deze wereld van lotsbestemming, geboorte en dood. Deze vonk dient opnieuw te worden opgewekt om uiteindelijk te worden hersteld.

Een dualistische kijk op de wereld en ook op de mens is een ander gemeenschappelijk element, maar dit verschilt tussen sommige gnostische scholen. Het goede, ofwel de hemelse God, wordt vaak verbonden met waarheid en het licht en deze staat in contrast met de materiële wereld, ofwel de duisternis.

De goddelijke vonk, of het goddelijk deel van de mens (zijn ziel), moet uit de duisternis worden gered door een redder of een verlosser die door God is gezonden. God heeft de verlossende kennis (gnosis) om te ontwaken aan de mensheid gegeven door openbaringen. De redding is daarom een ​​directe daad van de Goede God. Zoals in het Evangelie van de Waarheid staat:

“Daarom, als iemand kennis heeft, is hij afkomstig van boven. Als hij wordt geroepen, dan hoort hij, antwoordt hij, en keert hij terug naar hem die hem roept en stijgt naar hem toe.”

Soefisme

De verschillen en overeenkomsten tussen soefisme en gnosticisme 2

In de westerse wereld wordt de islamitische traditie die naar eenheid met God zoekt en naar de innerlijke ervaring van Gods eenheid (tawhid) “soefisme” genoemd. In de islamitische wereld is een meer gebruikte term “tasawwuf” of de iets minder vaak gebruikte term “tazkiyah al-nafs” (zuivering van de ziel).

De term “soefi” komen we bijvoorbeeld al tegen bij Jabir Ibn Hayyan waar hij een “sufí” beschrijft als een man die een diepere en meer intieme relatie met God zoekt. De term sufiya wordt vaak verbonden met het woord ‘wol’ (suf), waaruit de kleding is gemaakt die asceten dragen.

Net als het gnosticisme benadrukt deze mystieke islamitische traditie de waarde van intuïtieve kennis (ma’rifa) in tegenstelling tot rationele kennis (‘ilm) en kennen beide tradities het idee van een scheiding tussen de mensheid en de aanwezigheid van God. Een soefi dient de staat herstellen die hij onmiddellijk na de schepping van de mens had.

De schepping van de wereld

In de Koran is God verantwoordelijk voor de schepping van de wereld door middel van een woord:

“(Hij is) de Voortbrenger van de hemelen en de aarde. En wanner Hij een besluit over een zaak heeft genomen, dan zegt Hij er slechts tegen: “Wees,” en het is.” (Koran Soera 2: 117).

De mystieke Isma’ili-stroming personificeert het bevel “Wees” (نك) als het vrouwelijke aspect van God Kuni, de echtgenote van Qadar. De vrouwelijke Kuni via welke de wereld wordt gecreëerd zien we in het gnosticisme terug als Pistis Sophia:

“Sophia, die Pistis wordt genoemd, wilde iets creëren, alleen zonder haar gemalin; en haar product was een hemelse zaak.”

De soefi en de gnosticus zien beiden de geschapen materiële wereld soms als iets heel negatiefs.

“De wereld is een mesthoop en een verzamelplaats van honden; en lager dan een hond is die persoon die er geen afstand van neemt.”

Traditioneel kan een soefi niet deelnemen aan seculiere zaken en hij dient de materiële wereld als een hypnotiserende illusie te zien.

Ook Jezus (die in het soefisme zeer belangrijk is) zegt in het gnostische Evangelie van Thomas (Logion 56):

“Jezus heeft gezegd: Wie de wereld heeft gekend heeft een lijk gevonden en wie
een lijk heeft gevonden de wereld is hem niet waardig. “

We kunnen dus zeggen dat zowel gnostici als soefi’s niet geïnteresseerd zijn in de wereld en deze zelfs vaak verachten. Niet alleen de wereld wordt als iets negatiefs gezien, maar ook de materiële hemel en zelfs de tijd.

Volgens gnostici wordt de alledaagse wereld beïnvloed en geregeerd door de lagere hemelen die bestaan uit zeven sferen die elk één planetaire heerser (archon) heeft.

De creatie van de mens

Zowel het soefisme als het gnosticisme delen het verhaal over de schepping van de mens zoals we die ook tegenkomen in de Hebreeuwse Torah. Vooral de islam (en dus het soefisme) combineert de twee versies:

“En God schiep de mens naar zijn beeld; naar Gods beeld schiep Hij hem; man en vrouw schiep Hij hen.” (Genesis 1:27)

en

“toen formeerde de HERE God de mens van stof uit de aardbodem en blies de levensadem in zijn neus; alzo werd de mens tot een levend wezen.” (Genesis 2:7)

Dit kunnen we terugvinden in de Koran:

“Toen jouw Heer tot de engelen zei: “Ik ga een mens uit klei scheppen. En als Ik hem gevormd heb en hem iets van Mijn geest heb ingeblazen, valt dan in eerbiedige buiging voor hem neer.” (Koran Soera 38: 71-72)

en

“O mensen, Wij hebben jullie uit een man en een vrouw geschapen… “ (Koran Soera 49:13)

Het gnosticisme gebruikt ook deze oude Hebreeuwse mythe, maar interpreteert deze op een dualistische manier. De vorming van het lichaam van Adam wordt gedaan door een slechte blinde god (demiurg) en zijn slechte metgezellen (archons):

“… kom, laten we een mens uit de aarde creëren volgens het beeld van ons lichaam …”

maar de ziel in het lichaam wordt gedaan door een afgezant van de goede God:

“Maar op de veertigste dag zond Sophia haar adem in Adam, die zonder ziel was. Hij begon op de aarde te bewegen.”

Aldus werd een deel van God opgesloten in de materiële wereld, namelijk in elk menselijk lichaam.

Lichaam, geest en ziel

Er is een verschil tussen het soefisme en de gnostische antropologie. In het soefisme is de drager van de goddelijke natuur de geest (ruh) en niet de ziel (nafs). Ook in de Griekse en Koptische gnostische scholen, zoals het hermetisme, is het goede deel van lichaam de geest (pneuma), terwijl de ziel (psyche) een lager en meer dierlijk karakter heeft.

Dit verschilt in het oosterse gnosticisme (bijv. het mandaïsme), waar de ziel (nišimta) een element van het rijk van het licht bevat en de geest ( mandruha) een lagere positie heeft en zich in het lichaam bevindt.

De lagere ziel is verbonden met de negatieve aspecten van de menselijke natuur, bijvoorbeeld in het mandaïstische gnosticisme en ook in het soefisme. Het materiële deel van de mens – zijn lichaam – moet door middel van een ascetische leven worden veracht en getemd.

Volgens de soefi Roemi is het lichaam slechts “iets voor het graf“. Voor Mandaeans is het menselijk lichaam slechts een lijk (pagra). Het lichaam is slechts een “voertuig” waarin God de menselijke ziel de slechte en gevaarlijke wereld instuurt.

Het lot van de mensheid

De verschillen en overeenkomsten tussen soefisme en gnosticisme 3

In de Koran worden Adam en Eva verbannen uit het Paradijs (jannah) vanwege de listen van Satan:

“Hij zei: “Daalt af — elkaar tot vijand — jullie hebben namelijk op de aarde tijdelijk een verblijfplaats en vruchtgebruik. Hij zei: “Op haar zullen jullie leven, op haar zullen jullie sterven en uit haar zullen jullie tevoorschijn gebracht worden.” (Koran Soera 7: 24-25)

In het gnosticisme is het niet een God die het eerste mensenpaar uit de paradijselijke tuin verdrijft, maar de slechte archonten van de valse god:

“… kom, laat ons hem uit het Paradijs werpen op de aarde, de plaats vanwaar hij was genomen, zodat hij niet langer meer over ons te weten zal komen.”

En:

“Bovendien wierpen ze de mensheid in grote afleiding en in een leven van zwoegen, zodat hun mensheid zou kunnen worden bezet door wereldse zaken, en misschien niet meer de mogelijkheid had om toegewijd te zijn aan de Heilige Geest.”

De mensheid moet zichzelf bevrijden uit deze staat van afscheiding en lijden. Maar hij staat gelukkig niet alleen in deze taak. De mens heeft krachtige bondgenoten aan zijn zijde, namelijk God en zijn boodschappers.

De staat van afscheiding wordt goed geïllustreerd in de inleiding van de Masnavi van Jalal ad-Din Rumi waar de rietfluit (Ney) de mens symboliseert en weeklaagt:

Luister naar het riet van de fluit, hoe het vertelt
en hoe het klaagt, gekweld door de pijn van het afscheid!
“Sinds ik gesneden werd uit het riet van mijn vaderland,
huilt heel de wereld mee op mijn klanken.
Ik zoek een hart, gebroken door scheidingsverdriet,
aan wie ik kan vertellen over de pijn van het scheiden…”

De Soefi-mysticus dient kennis te verkrijgen over de aard van God voor hij Hem kan ontmoeten. Ook een gnosticus dient eerst kennis te verkrijgen over waar zijn ziel vandaan komt voordat hij zijn uiteindelijke doel kan bereiken:

“Licht en leven zijn god en vader,
waaruit mensen kwamen.
En als je leert dat je ook bent gemaakt
van licht en leven,
zul je terugkeren
naar licht en leven.”

Verlosser en verlossing

De kennis in beide tradities kan worden verkregen door een boodschapper van God en zijn Openbaring. In het soefisme zijn dat de profeten met als laatste boodschapper Mohammed. In de gnostische scholen zijn er ook verschillende boodschappers, zoals Hermes, Mani en Jezus.

In het soefisme werkt de Koran ook als een Verlosser, namelijk letterlijk als Gods Logos die is neergezonden om de mens te helpen terug te keren naar de tegenwoordigheid van God.

Dit werd geïllustreerd door het karakter van de profeet Mohammed, aan wie de Koran voor het eerst werd geopenbaard door de aartsengel Gabriël, en die voor het eerst een mystieke weg naar God maakte (mi’raj). De Koran spreekt slechts marginaal over het mystieke pad van Mohammed:

“Geprezen zij Hij die Zijn dienaar bij nacht een reis liet maken van de heilige moskee naar de verste moskee waarvan Wij de omgeving gezegend hebben om hem iets van Onze tekenen te tonen. Hij is de horende, de doorziende.” (Koran Soera 17: 1)

Een soefi moet dit voorbeeld van de profeet volgen en dan kan hij opnieuw in de aanwezigheid van God zijn. De val van Adam werd veroorzaakt door de aangeboren vergeetachtigheid van de mensheid, dus moet de soefi zich God herinneren (dhikr).

De volledige vereniging met God zal uiteindelijk pas na de dood van de soefi zijn. Dit is dezelfde reden waarom de dood ook in gnostische tradities als iets positiefs wordt gezien.

De dood heeft vaak de symboliek van de bruidsnacht. De ‘bruiloft’ (‘urs‘) is een metafoor voor een viering van de sterfdag van een soefi-heilige. De dood is een tweede geboorte waardoor de mens de heilige eenheid met God betreedt.

Deze symboliek is ook bekend voor de gnosticus, zoals op deze grafsteen van een gnosticus staat:

“Je ging de bruidskamer binnen en onsterfelijk ging je naar de schoot van de Vader.”

En uit Logion 75 van Jezus:

“Jezus heeft gezegd: Er zijn er velen die bij de deur staan maar het zijn de
eenlingen die het bruidsvertrek zullen binnengaan.”

Conclusie

Het soefisme heeft veel gemeen met het gnosticisme. De reden is misschien dat beide systemen in wezen het mystieke hart zijn van hun religie (jodendom, christendom en islam,). Deze drie religies kijken hetzelfde aan hoe iemand de diepere betekenis van de religie kan ervaren en hoe iemand zich kan verenigen met God.

Daarbij was het gnostische christendom van grote invloed in de vroege fase van de islam.Veel gnostici (bijv. manicheërs, mandaeërs en christenen) bekeerden zich tot de islam en konden op deze manier de ideeën van hun oude religie introduceren in de islamitische theologie.

Lees ook: Waarom is in deze tijd mystiek nodig?

 

Geef een reactie

Het e-mailadres wordt niet gepubliceerd. Vereiste velden zijn gemarkeerd met *

Deze website gebruikt Akismet om spam te verminderen. Bekijk hoe je reactie-gegevens worden verwerkt.

Don`t copy text!

Schrijf je in voor onze nieuwsbrief en ontvang gratis een mystiek e-boek

Schrijf je nu in voor onze maandelijkse nieuwsbrief. Dan blijf je niet alleen gemakkelijk op de hoogte van interessante artikelen, nieuwe cursussen en leuke acties, maar ontvang je ook tijdelijk het exclusieve mystieke ebook 'De Tempel der Mensheid'.