fbpx

Artikelen

De onbegrepen beeldtaal van de Perzische mystiek

Dit komt voor sommigen misschien als een vervelende verrassing, maar wanneer je de poëzie leest van een Perzische mysticus als Jalal al-Din Roemi of de gedichten van andere soefi-meesters als Shabestari, Attar of Sa’adi, dan is de wijn waarover ze schrijven niet letterlijk wijn en is Layla niet echt een vrouw. Neem het volgende gedicht van Roemi:

Door jouw liefde
is al mijn nuchterheid
verdwenen.
Ik verkeer in een
roes van waanzinnige
liefde.

Ik ben zo beneveld
dat ik niet meer weet
wie ik ben.
Ik ben zo dronken
dat ik de weg naar huis
ben kwijtgeraakt.

Wanneer je niet doorhebt dat de roes, zijn huis en zijn geliefde metaforen zijn, dan is de kans groot dat je denkt dat een wijze soefi als Roemi een emotionele dronkaard is die een bijna puberale liefde voelt voor een vrouw. Of dat het een treurige man is die niet in staat is om los te komen van een verlies uit zijn verleden. Doordat tegenwoordig de mystieke teksten van deze gnostische meesters op Valentijnskaarten worden rondgestuurd of met foto’s van mooie vrouwen op Facebook worden geplaatst, bedekken we hun diepe schoonheid met een platte materiële boodschap.

De kracht van poëzie is dat we via haar onze verbeelding de vrije loop kunnen laten. Gedichten die spreken over universele zaken, zoals dood, liefde, pijn, hoop en verlangen, kunnen op verschillende manieren worden geïnterpreteerd. Door deze vrije interpretatie kunnen gedichten vreugde, inspiratie of troost brengen aan veel verschillende mensen.


Haaks op de intentie

Deze vrije interpretatie heeft echter ook een schaduwzijde. Een gedicht kan uit de oorspronkelijke context worden gehaald en op een manier die haaks staat op de intentie van de dichter. Dit gebeurt bijvoorbeeld wanneer diep-religieuze gedichten worden gelezen door postmoderne atheïstische mensen. Een mystiek inzicht als: "Voorwaar, alles behalve de Geliefde is een leugen" wordt tegenwoordig geïnterpreteerd als: "Voorwaar, alles behalve mijn vriendin of vriend is een leugen."

Het verkeerd interpreteren van de symbolische beeldtaal van de Perzische mystiek is symptomatisch voor de combinatie in onze moderne cultuur van materialisme en spiritualiteit. Een gevleugelde uitspraak in moderne spiritualiteit is dat je je “Zelf” moet ervaren zodat je daardoor "God" (of "de Godin") kunt ervaren. Deze nadruk op de spiritualiteit van het Zelf - wat in de meeste gevallen gewoon het ego is - lijkt misschien eeuwenoud, maar deze komt voort uit de occulte bewegingen in de late 19de en vroege 20ste eeuw toen de barensweeën begonnen van het tijdperk van het ego waarin we nu leven.

Deze niet-traditionele maar moderne vorm van geloof internaliseert religiositeit en laat alles afhangen van de 'innerlijke stem' van het individu. Hierdoor verwerpt de moderne spirituele man of vrouw elke vorm van externe autoriteit. Het ‘zelf’, dus het ego, regeert oppermachtig en al het externe wordt ontkend. Het is daarom ironisch dat de diep religieuze symboliek van de Perzische mystiek die werd gebruikt om het ego te reduceren zodat de aanwezigheid van het goddelijke naar de voorgrond kon komen, nu vaak wordt gebruikt om het ego de vrije loop te laten.

Het is wrang dat veel soefi-dichters en meesters juist hebben gewaarschuwd dat hoewel hun gedichten zich afspelen op metaforisch niveau, er achter de beeldtaal een eenduidige boodschap ligt. Het is juist niet de bedoeling dat je er een eigen draai aan geeft. De gedichten zijn bedoeld om de verbeelding van de lezer naar een hoger niveau te brengen. De eerste interpretatie van het gedicht met behulp van de eigen onderbuik houdt deze verheffing tegen.

Toe-eigenen van religieuze symboliek

Deze postmoderne aanbidding van het Zelf overleeft ondermeer door het gebruik en het zich toe-eigenen van religieuze symboliek. Gezien de individuele aard van deze toe-eigening worden de universele betekenissen van de religieuze symbolen ingewisseld voor relatieve ervaringen van zelf-verering, wat ironisch genoeg deze symbolen uiteindelijk zinloos maken.

Door de populariteit van de religie van het Zelf heeft dit misbruik van religieuze symboliek een impact op de traditionele religie. Omdat religieuze symbolen worden gepresenteerd buiten de context waarin ze eigenlijk zijn bedoeld, verliezen ze op een slinkse manier hun betekenis voor de traditionele religie omdat het het heilige reduceert tot alleen het fysieke en het seculiere.

Een goed voorbeeld is het gebruik van de beeltenis van Boeddha als woonaccessoire. Als je kijkt naar het aantal Boeddha-beelden, - hoofden, -posters en -fonteinen in Nederlandse huiskamers en tuinen, dan zou je bijna denken dat Nederland een van de meest Boeddhistische landen ter wereld is. Maar het merendeel van de mensen die een Boeddha-beeld bij de Action of Karwei kopen, hebben helemaal niks met het boeddhisme. Zij zetten hoogstens een beeltenis van Boeddha in hun tuin neer om te laten zien dat ze 'spiritueel' zijn. Maar juist door de beeltenis van Boeddha geheel uit zijn context en wat oneerbiedig in een Nederlandse achtertuin tussen de begonia's te plaatsen, laten deze mensen zien dat ze alles behalve spiritueel zijn.

Het verkeerd interpreteren van de beeldtaal van de Perzische mystiek is het gevolg van onbekendheid met de intenties die de mystici met de symbolen hadden.

Het dronken worden door wijn bijvoorbeeld, verwijst naar het verlies van iemands rationeel zelf wanneer deze wordt ondergedompeld in de zee van goddelijke liefde. De herberg is de ervaring die een mysticus heeft wanneer hij (of zij) een gevoel van overweldiging ervaart wanneer hij zich omringd voelt door de Goddelijke Aanwezigheid. Layla is een Arabische vrouwelijke naam die taalkundig verwijst naar de donkerste nacht van de maand. In de Perzische mystiek verwijst de naam Layla naar de verborgen wereld die achter de uiterlijke illusie van deze wereld schuilgaat.

Wanneer een soefi dus dicht dat hij wordt bedwelmd door een slokje wijn welke geserveerd wordt in de herberg voordat hij Layla in haar naaktheid ziet verschijnen, heeft dit niets te maken met dronken worden in een kroeg en dan je geest verliezen door wellustige verlangens naar een mooie vrouw die daar op een barkruk zit.

Verwarrend voor orthodoxen

Vanaf het begin van de Perzische mystieke dichtkunst heeft het overvloedige gebruik van metaforen en verschillende retorische taalspelletjes ook de orthodoxe theologen verward en dus vijandig gemaakt. Wanneer sommige uitspraken in de gedichten letterlijk worden opgevat dan zijn ze in directe tegenspraak met fundamentele dogma’s en gebruiken in de islam.

Deze verwarring werd verergerd doordat de symboliek bijna automatisch leidt tot verkeerde interpretaties wanneer iemand niet bekend is met de onderliggende inzichten. Je leert dus niet via de symboliek de onderliggende wijsheid, maar wanneer je bekend bent met de onderliggende wijsheid dan snap je de gebruikte symboliek.

De wijn, de herberg en de mooie Layla behoren tot de steeds terugkerende symbolen die door niet-mystici helaas eerst letterlijk worden opgevat voordat ze als metaforen worden begrepen. De beeldtaal in de mystieke gedichten zijn metaforen die verwijzen naar letterlijke realiteiten die allemaal draaien rondom God en het goddelijke.

Het is niet de bedoeling dat de onwetende lezer de betekenissen vanuit zijn ‘innerlijke stem’ zelf gaat interpreteren. Uit bezorgdheid dat onwetende lezers de gebruikte symbolen zich verkeerd toe-eigenen, waarschuwen de dichtende mystici dat hun werken eigenlijk niet gelezen moeten worden zonder de begeleiding van een gnostische meester.

Het volk van de metaforen

Het is niet ongewoon om bij de soefi-dichters zinnen te lezen als: "Wij zijn het volk van de metaforen, niet van de letterlijkheid" of "Metaforen zijn voor ons zijn wat letterlijkheid is voor anderen". Om deze reden zei de soefi-meester Al-Ghazali dat mensen die proberen om de essentie van wat de mystieke dichters zeggen te duiden dit bijna altijd foutief doen. Hij zei ook: "Weet dat de wonderen van het hart buiten de zintuiglijke ervaring vallen."

Vandaar dat wanneer je wil weten wat Roemi en andere mystieke dichters bedoelen, je eerst jouw eigen materiële en wereldlijke projecties, illusies en vooroordelen moet opschorten voordat je de boodschap van de gedichten in de juiste metafysische context kan plaatsen.

In een materialistische cultuur van illusoire realiteiten zijn de werken van Roemi en andere Perzische mystici bedoeld om als aanwijzingen te dienen dat er meer is dan wat we met onze zintuigen ervaren. Hun poëzie ging niet over escapisme door dronkenschap of verlies van zelfbewustzijn omwille van een beeldschoon persoon. Integendeel, hun boodschap was bedoeld als herinnering aan de Noodzakelijke Oorzaak vanuit alle vormen ontstaan.

Wanneer ik bij je ben,
blijven we de hele nacht op.

Wanneer je er niet bent,
kan ik niet slapen.
Wonderlijk, twee nachten
wakker liggen, en het
verschil tussen deze twee.

Wanneer Roemi spreekt over de liefde tussen twee geliefden, verwijst hij niet alleen naar de liefde die mensen delen tussen elkaar, maar ook naar de liefde die de mens deelt met het Zijn dat het eigen zijn overstijgt. De geliefden worden verenigd in een gemeenschappelijk verlangen om uit te stijgen boven elkaars zelfbeeld en zelf-verering.

Tenzij iemand deze mystieke inzichten waardeert, zullen de diepe inzichten in de gedichten van de Perzische mystici niet worden begrepen en is er het risico dat de ware betekenis geheel verloren gaat.

4 thoughts on “De onbegrepen beeldtaal van de Perzische mystiek

  1. Door jouw volmaaktheid leer ik de liefde kennen.
    Jouw schoonheid zet mij aan tot vers en ode.
    In het bloed van mijn hart danst de gedachte aan jou
    En daardoor leer ik deze prachtige dans.

    1. Het zoeken naar betekenissen in de metaforische en ‘objectieve’ werkelijkheid om ons heen, wordt inderdaad gedaan vanuit een innerlijk weten. Maar de beeldtaal van de Perzische mystiek was er eentje voor kenners, voor mede-mystici. De beeldtaal was een manier om wijsheid en inzichten te delen met andere mystici zonder dat de dogmatische gelovigen dit doorhadden. Om deze manier van communiceren mogelijk te maken, was de beeldtaal van de Perzische mystiek niet bedoeld om zelf te interpreteren. ‘Herberg’, ‘wijn’, ‘dronkenschap’ en de ‘wijnschenker’ staan allen voor bepaalde mystieke inzichten.

Geef een reactie

Het e-mailadres wordt niet gepubliceerd. Vereiste velden zijn gemarkeerd met *

Deze website gebruikt Akismet om spam te verminderen. Bekijk hoe je reactie-gegevens worden verwerkt.

Advertentie