Mystiek

De mystieke allegorie van de reis naar het Oosten

Een brug tussen de rationele filosofie en de intuïtieve mystiek is het literaire genre van het heimwee-verhaal. Dit zijn verhalen over een reiziger (of een groep reizigers) die uit innerlijke drang op een lange reis gaat naar een onbekende bestemming in het verre oosten.

De transformerende reis van het stoffelijke Westen naar het geestelijke Oosten staat ook centraal in de ritualen van de vrijmetselarij. De maçonnieke reis heeft zoveel overeenkomsten met de mystieke reis dat het bijna geen toeval kan zijn.

In dit artikel nemen we deze overeenkomsten door aan de hand van de verhalen van Avicenna (Ibn Sina) waardoor er een nieuw licht wordt geschenen op de diepe mystieke kracht in de rituelen in de vrijmetselarij.

Innerlijke drang

Bekende verhalen in het heimwee-genre zijn Plato’s Apologia voor Socrates, Attar’s Samenspraak van de Vogels, Roemi’s Verhaal van het Riet en Suhraward’s Verhaal van de Westerse Ballingschap. Ook het gnostische Lied van de Parel is onderdeel van dit genre.

De beroemde filosoof Avicenna heeft er drie geschreven, te weten het Verhaal van Hayy ibn Yaqzan, het Verhaal van de Vogel, en het Verhaal van Salāmān and Absāl.

Het verhaal over het sterke gevoel van heimwee en de lange reis terug naar huis werd door zowel filosofen als mystici gebruikt om op allegorische wijze ingewikkelde concepten te bespreken.

Door het ware verhaal te verhullen in een allegorie deelden ze op deze manier controversiële filosofische en mystieke inzichten met andere ingewijden.

De strekking van het verhaal is ongeveer als volgt; een persoon of meerdere personen verlaten (om verschillende redenen maar vaak uit innerlijke drang) hun huidige verblijfplaats om op reis te gaan naar een mysterieuze plek ergens in het verre oosten.

Op de reis worden valleien, steden of gebieden gepasseerd waar bijzonder volkeren wonen en waar bijzondere voorvallen plaatsvinden. In het oosten aangekomen wordt een koning of ander bijzonder personage ontmoet, die aangeeft dat de reiziger eindelijk is thuisgekomen.

Gids en Geleider

Mystiek is een kwestie van het waarnemen en het naar buiten brengen van de verborgen diepte van de mens. In de mystiek wordt dit de authentieke ziel genoemd. In de vrijmetselarij heet dit de kubieke steen.

Om deze ziel, of steen, in het licht te brengen dient onze focus op het zintuiglijke en het stoffelijk verminderd te worden. Het is deze misplaatste focus die ervoor zorgt dat de ziel bedekt is en ervoor zorgt dat zijn wordt afgeleid van datgene waarvoor ze is gemaakt.

Het doel is om ervoor te zorgen dat de ziel uit de diepte – of de duisternis – verschijnt. De ziel wordt in de beeldtaal van de mystiek ook wel de Vreemdeling of de Oosterling genoemd. Hij is verborgen onder een “westerse” vermomming.

Allegorische betekenis van reizen

De vorm van de reis heeft een esoterische of allegorische betekenis. De reis verwijst naar de “reis van de ziel”. Het is een poging om datgene wat verborgen is te laten zien. Het is een vorm van alchemie.

De ziel ondergaat op de reis door de uiterlijke wereld een reeks beproevingen waarvan de gevolgen symbolisch zijn en te maken hebben met de eigen innerlijke transmutatie.

De engel (of Geleider) is een ‘reisexpert’. Hij kent als geen ander de reis en weet dat deze het begin is van een transmutatie. En aangezien de transmutatie zorgt voor een nieuwe manier van waarnemen en reflecteren op de wereld, is het effect van de transmutatie al vanaf de eerste symbolische les waarneembaar.

De gewone filosofie ziet de wereld als echt en de ziel als een symbool. Maar de mystiek ziet de ziel als echt en de wereld als symbool.

Onze fysieke zintuigen zijn dus onecht en zijn bedoeld om het onechte te waarnemen. De innerlijke zintuigen van de ziel zijn echt en zijn bedoeld om de echte realiteit te waarnemen.

Symbolische perceptie verandert de eigenschappen van de ziel in dramatis personae en transmuteert de activiteit van de ziel in een dramaturgie die de theoretische tekst ontstijgt.

Het is om deze reden dat het verhaal zich afspeelt op een plek dat niet in de huidige wereld is te vinden. Het verhaal speelt zich namelijk niet ergens in de fysieke wereld af, maar in “een koninkrijk in het verre Oosten bij de rijzende zon”.

Het is in dit denkbeeldige land dat de menselijke ziel haar avonturen en uitdagingen beleeft.

Actieve Verbeelding

In Avicenna’s Verhaal van Salaman en Absal verschijnen twee metgezellen, die met enige humor getypeerd worden als een kok en een manager. Zij vertegenwoordigen het fanatisme, de ambities, de gewelddadigheid, het egoïsme, de lafheid en de compromissen die elke menselijke ziel verleiden.

De kok vertegenwoordigt de zintuiglijke verleidingen en de manager die van de verleidingen door het ego.

Omdat zij verleid zijn door het slechte willen zij de “gnosticus” die wel weerstand heeft geboden aan de verleidingen straffen. Ze zijn zelfs bereid zover te gaan dat ze Absal, de held van het verhaal, willen doden.

De kok en de manager hebben niet de macht om de held te doden. Absal’s dood is het resultaat van zijn mystieke inwijding. Zijn mystieke dood is zijn overwinningen op de demonen (verleidingen). Het is voor hen dat hij sterft. En daardoor is het hun kracht over hem die sterft.

Hierdoor kan Salaman de demonen doodmaken. De “hemelse engelen” kunnen dan, op de “hemelse bodem van de ziel”, tevoorschijn komen.

In de heimwee-verhalen van Avicenna is de Actieve Verbeelding van essentieel belang. Volgens de mysticus Suhrawardi kan de kracht van onze verbeelding ervoor zorgen dat een demon een engel kan worden. Het is door de verbeelding dat symbolen allegorisch kunnen worden geduid.

De zoektocht naar het Oosten

De gnosticus, die we voortaan Absal zullen noemen, kan na de benodigde kennis te hebben verkregen de belangrijke vraag stellen: “Wat is de weg? Laat het me zien.”

Het geheim van de zoektocht is vervat in het korte antwoord: “Wanneer je alleen gaat, wanneer je gescheiden bent van deze metgezellen, begeleid ik je op je pad.”

Het is op dit punt in het verhaal nog niet mogelijk voor Absal om samen met de engel naar het doel te gaan. Maar hij is wel uitgenodigd om de eeuwige metgezel van de engel te worden. Hiervoor is wel een mystieke dood vereist.

Waar haalt Absal de kracht vandaan om het Oosten te bereiken? Door zichzelf te zuiveren en zijn “dorst te lessen aan de Bron van al het Leven”. Maar waar is die magische bron?

De Bron van het Leven

Hier wordt dan de oriëntatie voor de reis gegeven. In een gebaar dat de gehele horizon omvat, wijst de engel naar datgene wat verder weg ligt, voorbij het oosten en het westen.

Later in het verhaal beschrijft de engel deze verre gebieden uitvoeriger. Nu toont zijn gebaar iets dat alle “gnostici” had geleerd. Er is in deze realiteit een Westen en een Oosten. De betekenis van je huidige leven hangt af van welke richting je kiest.

Dit is waarom alle ‘gnostici’ een bijzondere band met elkaar voelen. Een band die locatie, cultuur en tijd overstijgt. Omdat ze allen reizigers zijn om dezelfde reis naar het Oosten. Maar het is geen groepsreis. Elke reiziger reist alleen.

Deze oriëntatie op het Oosten was ook al bekend bij de mystici van Orpheus. Het is in het gedicht van Parmenides te vinden, waarin de dichter, geleid door de Dochters van de Zon, een ‘reis naar het licht’ onderneemt, een reis naar het Oosten.

Het onderscheid tussen de twee richtingen rechts en links, het kosmische Oriënt en Occident, staat ook centraal in het Valentiniaanse Gnosticisme.

Naar rechts te gaan is jezelf verheffen. Rechts leidt naar het Oosten. Dit is de verblijfplaats van de pure wezens van licht. In de Pistis Sophia staat geschreven dat hier de engel Sabaoth regeert.

Het Lied van de Ziel

In de gnostische teksten is er het beroemde Lied van de Ziel in de Handelingen van Thomas. In dit verhaal herkennen we de zoektocht van Parsifal, maar ook Suhrawardi’s Verhaal van de Westerse Ballingschap en de heimwee-verhalen van Avicenna.

Het Lied gaat over een jonge prins die door zijn ouders – die in het oosten, zijn geboorteland, wonen – naar Egypte wordt sturen om een prachtige parel te vinden. De jonge prins vertrekt uit het Oosten, trekt de mantel van licht uit die zijn ouders in hun liefde voor hem hebben geweven en hij reist naar Egypte.

Daar aangekomen voelt hij zich eenzaam en alleen. Hij is een vreemdeling. Maar hij vindt hij iemand “van zijn eigen ras, een vrije man, uit het oosten”. De jonge prins trekt dezelfde kleren aan als de Egyptenaren zodat hij niet opvalt.

Ondanks dat hij zich probeert aan te passen, blijft hij een Vreemdeling. Omdat hij niet van deze wereld is. De prins eet voedsel dat zijn geheugen uitwist. Hij vergeet dat hij de “zoon van een koning” is.

Dan, net als in het verhaal van Suhrawardi, bereikt hem een boodschap. Het is afkomstig van zijn familie in het Oosten. Niet alleen zijn vader, moeder en (tweeling)broer hebben de brief ondertekend, maar alle edelen van Parthia.

De jonge prins herinnert zich zijn koninklijke afkomst en de parel waarvoor hij naar Egypte was gestuurd. Hij vindt de parel, werpt zijn Egyptische (Westerse) kleding af en gaat op terugreis naar het Oosten.

Hij wordt op zijn terugreis geleid door een boodschap die hij heeft ontvangen. Deze boodschap noemt hij zijn ‘Ontwaker’. Wanneer hij de grens van het Oosten heeft bereikt, doet hij zijn mystieke gewaad van licht weer aan. Alleen met deze kleding van licht kan hij terugkeren in zijn moederland.

De Oriënt van Avicenna en Suhrawardi en het Oosten in de Handelingen van Thomas gaan allemaal over dezelfde bestemming waar de gnosticus naar toe reist.

Levenswater

In de heimwee-verhalen hebben de “mystieke uitverkorenen onder de mensen” een mysterieuze innerlijke kracht. Deze kracht hebben zij niet te danken aan hun natuurlijke geboorte, maar aan een tweede geboorte.

Deze tweede geboorte is de mystieke inwijding. Door deze inwijding worden ze gevoed door het eeuwige Levenswater (Aqua vitae of Aqua permanens in de taal van de alchemisten).

Er is een verband tussen de reis naar de “Oriënt” en de regeneratie door dit mystieke water. Dit verband wordt onder andere geïllustreerd in de volgende passage uit de hermetische geschriften:

“Hij benoemde een boodschapper en beval dat hij in de harten van de mensen verkondigde: “Dompel jezelf onder in deze bokaal en als je dat kunt, herinner je voor welk doel je bent gemaakt, en geloof dat je je kunt verheffen naar Hem die de bokaal naar beneden zond”. Welnu, zij die gehoor gaven aan de boodschap en zichzelf onderdompelden in het bad van de Geest, deze mensen kregen een deel van de gnosis, zij ontvingen Geest, en zo werden zij complete mensen.”

Mystieke Grens

Maar waar is deze bron, deze bokaal? Wanneer we de gnostische tekst volgen, kunnen we zeggen dat het zich bevindt op het ideale punt waar (Oosterse) Vorm als een ondergaande zon in (Westerse) Materie neerdaalt. Er is een mystieke grens tussen Oost en West. Dit is de plek waar de twee realiteiten elkaar raken.

Deze ideale plaats wordt de pool genoemd. Rondom deze pool regeert de eeuwige duisternis. Deze Duisternis is ‘Onwetendheid’, of om het beter te zeggen, ‘Onbewust zijn van Onwetendheid’.

De natuurlijke mens bevindt zich in een staat van onwetendheid en is zich niet bewust van deze staat. Om zich ervan te bevrijden, moet hij door de Duisternis gaan. Dit is een angstaanjagende en pijnlijke ervaring. Want het vernietigt en vernietigt alle overtuigingen, waarden en normen waarop de natuurlijke mens zijn leven baseert.

Deze ervaring is een echte “afdaling in de hel”. Namelijk de hel van het onbewuste. Symbolische perceptie ontmoet hier moderne dieptepsychologie.

De Bron van het Leven is de goddelijke gnosis. Hij die zichzelf hierin onderdompelt, zuivert en ervan drinkt, zal nooit de bitterheid van de dood proeven.

Het is niet met de logica dat we deze Bron van Levenswater kunnen vinden. Het omgekeerde is waar. De bron van dit stromende water zorgt ervoor dat onze logica in staat is om dingen allegorisch te duiden. Door zich te voeden met dit Levenswater kan de logica teruggeleid worden naar ‘huis’.

Als de ziel eenmaal uit de duisternis tevoorschijn is gekomen, als ze uit de afgrond van bewusteloosheid is geklommen, is het eerste wat ze ziet deze bron van levenswater. Het is het mystieke water dat van het geestelijke naar het stoffelijke stroomt.

Wereld van de Verbeelding

Met andere woorden, het zijn geestelijke gebeurtenissen die zich afspelen in noch de zintuiglijke noch de rationele wereld afspelen, maar in de intermediaire wereld van de Actieve Verbeelding.

Het is de symbolische wereld die zich bevindt tussen het stoffelijke en het geestelijke. Het is de “wereld waar geest materieel is en materie vergeestelijkt is”.

Conclusie

De volledige betekenis van heimwee-verhalen is als volgt: Komend uit de Bron van het Leven dienen we in dit aardse leven naar de grens te gaan waar bewustzijn en trans-bewustzijn elkaar kruisen. Hier is de grens waar Vorm en Materie, Oriënt en Occident, zich verenigen.

Dit is de plek waar het rationele wordt verklaard in symbolen en waar het zintuiglijke wordt omgezet in symbolen. Het is de grens waar onze Actieve Verbeelding fungeert als het orgaan waarmee we onszelf kunnen transformeren naar wie en wat we werkelijk zijn.

 

Verder lezen over de mystieke reis?

Gerelateerde artikelen

Abonneer
Abonneren op
guest

Deze website gebruikt Akismet om spam te verminderen. Bekijk hoe je reactie-gegevens worden verwerkt.

0 Reacties
Inline Feedbacks
Bekijk alle opmerkingen