Artikelen

De gnostische wortels van de vrijmetselarij

De gnostische wortels van de vrijmetselarij 1

Voor haar systeem van inwijding en haar symboliek haalt de vrijmetselarij inspiratie uit verschillende bronnen en tradities. Verbanden kunnen er gelegd worden tussen de vrijmetselarij en de middeleeuwse kathedraalbouwers, de ridders van de tempel, de Royal Society, de hermetische traditie, de alchemisten en de kabbalisten.

Het verband tussen de vrijmetselarij en de gnostische scholen wordt echter vaak over het hoofd gezien. Terwijl dit misschien een duidelijker verband heeft dan sommige van bovengenoemde bronnen.

Gnostiek verwijst naar een filosofisch-mystieke school uit de oudheid waarin een ingewijde ‘gnosis’ kan bereiken. Dat wil zeggen, een directe kennis van het goddelijke. Het woord ‘gnosis’ betekent in het Grieks ‘kennis’. Gnosis is goddelijke kennis die kan worden bereikt door de studie van de natuur, door persoonlijke initiatie, en door goddelijke openbaring.

In de oudheid werden door de gnostici verschillende inwijdingsscholen opgericht waarin kandidaten werden ingewijd en onderricht in de filosofie en de psychologie. Verondersteld wordt dat de woorden ‘filosofie’ en ‘psychologie’ bedacht zijn door Pythagoras.

Dit was echter niet de filosofie en psychologie zoals wie hede ten dagen beoefenen. Het woord ‘filosofie’ betekent letterlijk de liefde (philo) voor goddelijke wijsheid (sophia). Het woord ‘psychologie’ betekent letterlijk kennis (logos) van de ziel (psyche). De gnostiek bestudeerde dus de goddelijke wijsheid en de kennis over de ziel.

Esoterische filosofie

gnosis4Waarom krijgen de gnostische wortels van de vrijmetselarij zo weinig aandacht? Een belangrijke reden is dat de gnostiek in verband wordt gebracht met een soort christelijk-religieuze mystiek.

Omdat de vrijmetselarij broeders accepteert uit alle religies, moet vermeden worden dat het zich teveel bindt aan één bepaalde religie, ondanks de christelijk-joodse verwijzingen in de maçonnieke ritualen.

De gnostiek is echter niet beperkt tot het christendom of tot een andere specifieke religie.

De gnostiek kan beter beschouwd worden als een esoterische filosofie die gevonden kan worden in de essenties van bijna alle religies, en dus ook verschillende religies verenigt.

De ideeën van een gnostische christen zijn in hun kern bijna identiek aan die van een Boeddha of Boddisatva in de boeddhistische religie, van een Gnanis in het hindoeïsme, van een Arif in de islamitische traditie, en van een ‘kenner’ in de taoïstische traditie.

Om deze reden wordt aangenomen dat het gnosticisme een belangrijke invloed had op al deze religieuze filosofieën toen deze zich verspreidden tussen Egypte en Tibet. Hoewel gnostische filosofieën in het oude Griekenland, Egypte, India of Tibet op sommige punten verschillen, zijn ze in hun kern grotendeels dezelfde.

De gnostische filosoof Mani zinspeelde op deze universaliteit toen hij zei:

Mijn hoop gaat uit naar het Westen en het Oosten. Zij zullen de stem van haar lessen in alle talen horen, en zij zullen het onderwijzen in alle steden. Gnosticisme overtreft op dit eerste punt alle voorgaande religies, want zij werden opgericht in specifieke landen en in specifieke steden. Gnosticisme gaat uit naar alle steden en haar boodschap bereikt ieder land.

Licht en Duisternis

gnosis3Er is veel verwarring als het gaat over het originele gnostische gedachtegoed.  Veel geleerden denken nog steeds dat het gnosticisme een vorm van dualisme is waarin er een god van de duisternis is en een god van het licht, die beiden vechten over het lot van de zielen van de mensheid.

Dit is echter een zeer vereenvoudigde versie van het gnosticisme. Eentje die verbonden lijkt te zijn met moderne christelijke ideeën. Een betere opvatting over het algemene gnosticisme is dat het uitgaat van één God, die zich manifesteert in twee krachten. Deze krachten worden ‘geest’ en ‘materie’ genoemd; licht en donker, yin en yang.

Gnostici geloofden dat de wereld van de geest subtiel de wereld van de materie stuurt, zodat wij – bewuste wezens – ons spirituele potentieel kunnen ontplooien.

Door inzicht te krijgen in de goddelijke wetten die betrekking hebben op de aanwezigheid van de geest in de stof kan men tot een beter begrip van God komen. Dit ‘ah-ha’-moment, het bewust worden van Gods werk in de stoffelijke wereld, is de ‘gnosis’.

Gnostische scholen geloofden dat deze goddelijke kennis essentieel was voor de ontwikkeling van een compleet mens. Deze persoonlijke kennis van God werd door de gnostici gesymboliseerd door het licht. Gnosis is daarmee in veel opzichten vergelijkbaar met de concepten van ‘openbaring’, ‘verlichting’ en ‘nirwana’ uit andere religieuze tradities.

Ontwaken

Vanuit een gnostische oogpunt is het belachelijk om iets dat opgebouwd is uit materie te aanbidden. Dat is namelijk slechts een schaduw van een reëel geestelijk fenomeen uit het domein van het licht. Uiteindelijk moet de gnosticus zichzelf bevrijden van de illusies van gehechtheid aan de materie en de duisternis van de alledaagse wereld verlaten, zodat hij verenigd kan worden met het Goddelijke Licht van God (de Principiële Schepper).

Veelgebruikte metaforen hiervoor hebben betrekking op het ‘ontwaken uit de slaap’, of het ‘tot leven wekken van de doden’, of ‘blinden weer laten zien’.

Zo vertalen veel geleerden het oude Griekse woord ‘anastasis’ met ‘opstanding’. Maar het woord kan beter vertaald worden met ‘ontwaken’. De meeste christelijke gnostici zagen dan ook de opstanding van Jezus als een metafoor voor een ontwaken van zijn gnosis.

De hekel die de geïnstitutionaliseerde godsdiensten aan de gnostici hadden, kwam voornamelijk omdat deze niet de tussenkomst van een priester nodig hadden om God te leren kennen. Gnostici leerden het goddelijke kennen middels een reeks inwijdingen. Deze inwijdingen hielpen hen bij de ontwikkeling van het bewustzijn en leidde uiteindelijk tot gnosis.

Deel II: De gnostische wortels van de vrijmetselarij
Slot: De gnostische wortels van de vrijmetselarij

2 reacties op “De gnostische wortels van de vrijmetselarij

  1. Avatar

    Ik vind het jammer dat hier zo stellig over het hoe en wat van gnostiek en gnosticisme wordt geschreven. Het is net als het hermetisme een vrij recent fenomeen dat in de eerste eeuwen invloed had. Het gaat ook niet over één stroming, maar over vele. Met hele verschillende invalshoeken ook.Het is terug te voeren op vermengingen van joods-, hellenistisch=, christelijk en niet christelijk gedachtegoed. Het heeft een (beperkte) positieve kant en een veel grotere negatieve kant als we beschouwen hoe deze mensen tegen het leven hier op aarde keken. De positieve adepten zagen de Demiurg (de Scheppergod) niet persé als verkeerd. De negatieve invalshoek – en nu ga ik even heel kort door de bocht – ging uit van een kosmische ramp die ooit had plaatsgevonden voor er sprake was van tijd en ruimte. De materiele wereld was een misbaksel en vonken uit het de Volheid (het Pleroma) kwamen in de materie terecht en werden er mee omhuld. Zij zijn – in die optiek – als het ware verdwaald hier op aarde. Alleen ‘uitverkorenen’ konden zich bewust zijn/worden van een dergelijke zielevonk. Zij voelden zich dan ook geroepen om zich steeds verder te vergeestelijken. Ze probeerden hun stoffelijke omhulsel al tijdens hun aardse leven telaten oplossen. Hun verlangen was – althans voor een groot gedeelte – om weer terug naar ‘huis’ te kunnen gaan als ze zouden overlijden, terug naar de Volheid van de Vader.
    Er zitten veel aspecten aan het gnosticisme, die je ook in het neo-platonisme terugvindt en in het hermetisme.
    Inderdaad is in de vrijmetselaarsritualen veel terug te vinden, dat in verband kan worden gebracht met gnosticisme/hermetisme/neoplatonisme . Drs. Anne (van Marion)-Weijer MA. Afgestudeerd in Hermetic Philosophy and related currents. Lid van de Ned. Fed. van de IOGVM LE DROIT HUMAIN

  2. Zoeker naar Licht

    Beste Anne,
    Dit artikel is de eerste uit een serie. Hopelijk vind je iets meer van de nuance die je zoekt in de opvolgende delen.
    Ik ben het niet helemaal met je eens dat de negatieve kant veel groter was dan de positieve. Gnostici geloofden dat alles een schepping was van God en dat in alles een goddelijke vonk zat, dus ook in de stoffelijke wereld. Dit is een positieve kijk op de materie.
    Natuurlijk waren er verschillende gnostische scholen, en sommige stonden inderdaad erg negatief tegenover de materiële ‘gevangenis’. Maar andere gnostici zagen in dat de Schepper de stoffelijke wereld had geschapen uit liefde om zichzelf te leren kennen.
    Gnostici zagen in dat niet alle mensen hetzelfde waren wat betreft bewustzijnsniveaus. Een klein groepje mensen heeft het verlangen om één te worden – terug te keren – naar het Goddelijke. Voor deze mensen was er de gnostische leerschool. Hoewel je dan misschien wel ‘uitverkoren’ was, ging je ook een pad op die veel zwaarder en gevaarlijker was dan die voor ‘gewone’ mensen.

Geef een reactie

Het e-mailadres wordt niet gepubliceerd. Vereiste velden zijn gemarkeerd met *

Deze website gebruikt Akismet om spam te verminderen. Bekijk hoe je reactie-gegevens worden verwerkt.

Don`t copy text!

Schrijf je in voor onze nieuwsbrief en ontvang gratis een mystiek e-boek

Schrijf je nu in voor onze maandelijkse nieuwsbrief. Dan blijf je niet alleen gemakkelijk op de hoogte van interessante artikelen, nieuwe cursussen en leuke acties, maar ontvang je ook tijdelijk het exclusieve mystieke ebook 'De Tempel der Mensheid'.