Artikelen

Stoïcisme en emoties

Er heerst een negatief vooroordeel dat stoïcijnen geen emoties hebben, of niet mogen hebben. Niet voor niks is de meest bekend stoïcijn de emotieloze Spock uit de SF-serie Star Trek. Maar is dit vooroordeel correct? Hoe dachten de oude stoïcijnse meesters over emoties? In dit artikel gaan we het vooroordeel te lijf. Uiteraard met onze emoties stevig onder controle.

“Houd steeds in gedachten dat niet zij die schelden of slaan ergernis wekken, maar dat het juist het oordeel omtrent hen is dat de ergernis wekt. Indien iemand u dus ergert, weet dan dat uw eigen oordeel u ergert. Welnu dan, tracht vooral niet te worden meegesleept door uw verbeelding, want wanneer u maar eenmaal tijd en uitstel gewonnen hebt, zult u uzelf gemakkelijker beheersen.”
Epictetus – Encheiridion I-20

In onze hedendaagse maatschappij hebben we de emoties en ons onderbuik op een voetstuk gehesen. Het gaat er niet meer om wat je weet, maar wat je voelt. En gevoelens dienen net zo serieus genomen te worden als objectieve feiten. Wij vinden dat het tonen van emoties hoort bij het zijn van een geestelijk gezond mens. Je emoties onder dwang proberen te houden, zorgt er juist voor dat je geestelijk ongezond wordt.

Wil het stoïcisme de moderne mens aanspreken, dan dient zij aan te tonen dat haar beoefening in onze moderne maatschappij niet onmogelijk is en dat zij gezond is voor haar beoefenaren.


De oude stoïcijnse meesters stonden inderdaad niet zo positief tegenover het ongebreideld tonen van emoties als bijvoorbeeld de moderne psychologie. Voor de stoïcijn is zijn ratio inderdaad een belangrijkere raadgever dan zijn emoties. Ethiek en moraliteit, ofwel ons handelen, dient gebaseerd te zijn op goed doordachte rationele argumenten en niet op vluchtige emotionele reacties.

 

Passies en geen emoties

We dienen eerst iets duidelijk te maken. De oude stoïcijnen hebben nooit over emoties gesproken. Dit kwam omdat ze geen Nederlands spraken. Het Nederlandse woord ‘emotie’ is misschien niet het beste woord om als vertaling te gebruiken voor de termen die de stoïcijnen gebruikten. De stoïcijnen spraken niet over een emotie, maar over een pathos of passie. Het Nederlandse woord ‘emotie’ is eigenlijk geen goede vertaling.

Emotie heeft in het Nederlands een veel bredere definitie en omvat een veel bredere reeks dingen. De stelling dat we onze emoties moeten overwinnen, is iets anders dan de stelling dat we onze passies moeten overwinnen. Dus de stoïcijnen verwierpen niet onze emoties, maar ze verwierpen onze passies of begeerten. En dat is iets anders. Omdat ‘passies’ een wat archaïsche term is, hanteren we in dit artikel toch maar de term ‘emoties’.

 

Emoties uitschakelen

In het stoïcisme dienen we onze emoties op de ‘juiste manier’ te tonen. Maar hier zien we dat verschillende stoïcijnse meesters er verschillend over dachten. Chrysippus, bijvoorbeeld, was van mening dat de mens getraind kon – en moest – worden om excessieve emoties bij de bron te verwijderen. Posidonius daarentegen argumenteerde dat emoties een fundamenteel karakteristiek van de mens is en dat we er geen afstand van kunnen doen.

De moderne psychologie verkondigt het standpunt van Posidonius. Ervaring leert ook dat geen enkele cognitieve training kan leren om onze emoties uit te schakelen. Net zo min dat we kunnen leren om niet te zweten wanneer we lichamelijke inspanningen doen.

“Onze boosheid en verdriet brengen ons meer ongeluk en pijn dan datgene of diegene wat de boosheid en verdriet in de eerste plaats veroorzaakte.”
– Marcus Aurelius

In het stoïcisme krijgt de beoefenaar de opdracht om in harmonie met (zijn of haar) natuur te leven. Emoties horen bij de menselijke natuur. Het is irrationeel om proberen het onmogelijke en het tegennatuurlijke te doen. Onze emoties proberen ‘weg te poetsen’ is dus zowel irrationeel als niet goed voor ons.

De deugd, en haar beoefening, is het allergrootste goed voor de stoïcijn. Om deugdzaam te kunnen zijn, dient aan een aantal voorwaarden te worden voldaan. Een voorwaarde is dat iemand gezond is, zowel geestelijk als lichamelijk. We dienen niet obsessief bezig te gaan met onze geestelijke en lichamelijke gezond, maar in zoverre dat ze ons in staat stellen deugdzaam te handelen.

Deugdzaamheid houdt ook in dat men bezorgd is over het welzijn van andere mensen (oikeiosis). Deze ‘bezorgdheid’ zorgt er voor dat we ons leven zo inrichten met bezit en mensen dat we een deugdzaam leven kunnen leiden.

En daarmee komen we uit bij de kern van het stoïcisme. Een kern waarover men eigenlijk niet kan praten of schrijven. Namelijk, de liefde.

 

Transformeren

Stoïcijnen willen zichzelf transformeren in een beter persoon. Niet beter dan iemand anders, maar beter dan hoe ze gisteren, eergisteren, vorige maand of vorige jaar waren. Onderdeel van deze transformatie is dingen doen waar je bang voor bent, zoals afgaan in een groep mensen of je bezit verliezen. Maar ook goed leren omgaan met moeilijke situaties en moeilijke mensen.

Emoties kunnen moeilijke situaties, het omgaan met moeilijke mensen en het onder ogen komen van onze angsten moeilijker maken. Het is om die reden waarom het in het stoïcisme zo belangrijk is om je emoties te leren beheersen. Niet omdat emoties inherent slecht zijn.

Boosheid is bijvoorbeeld een veel voorkomende emotie. Indien je de emotie van boosheid niet leert te beheersen dan zal deze het goed (dus deugdzaam) reageren in moeilijke situaties moeilijker maken. In je boosheid kun je dingen zeggen en doen die niet alleen de situatie nog gecompliceerder maken, maar ook waar je later spijt van hebt. Door de boosheid kun je niet een staat van geluk (eudomisme) bereiken. Niet in het moment zelf, maar ook niet na het moment.

“Er is niets dommers dan boosheid. Niets is uit eigen kracht zo nadelig voor zichzelf. Indien succesvol, is niets meer arrogant. Indien onsuccesvol, is niets zo krankzinnig. Het wordt niet tegengehouden door vermoeidheid over zijn falen. En wanneer voorspoed zijn doelwit weghaalt dan bijt het met zijn scherpe tanden in zichzelf.”
– Seneca

Voor negatieve emoties als afkeer en haat of walging, woede en razernij, droefenis en wanhoop, bezorgdheid en vrees, en wantrouwen en paranoia is het niet moeilijk te begrijpen waarom het controleren van hen beter is voor je geluk. Maar het is ook goed om controle te krijgen over positieve emoties als sympathie en liefde, vreugde en uitgelatenheid, erotiek en seksuele opwinding en trots.

 

Controle geeft geluk

Laten we een van de kardinale deugden erbij pakken, namelijk die van Rechtvaardigheid (Justitia). Indien je jouw negatieve emotie van boosheid over een onrecht niet onder controle kan krijgen dan kan je niet rechtvaardig reageren. Je zal waarschijnlijk – koste wat het kost – wraak willen nemen. Hierdoor kan je bijvoorbeeld zelf in de gevangenis belanden of een hoge boete krijgen. Iets waar je niet gelukkig van wordt.

Maar kan je jouw positieve emotie van liefdevolle sympathie niet onder controle krijgen, dan kan je ook niet rechtvaardig reageren omdat er geen consequentie zit aan de onrechtvaardigheid. Door je sympathie voor degene die jou of een dierbare onrecht heeft aangedaan, straf of corrigeer je degene niet waardoor deze het mogelijk weer doet. Ook hier word je niet gelukkig van.

De gedachte-oefeningen of meditaties die de stoïcijnse meesters hebben doorgegeven zijn bedoeld als generale repetities ter voorbereiding op de daadwerkelijke ‘uitvoering’ in de praktijk. Je leert te bedenken hoe je zal omgaan met de ongewenste emoties die bovenkomen in bepaalde moeilijke situaties.

Hoe verkrijg je de geestelijke rust en ruimte die je nodig hebt om dan zo goed en redelijk mogelijk te reageren? Door er alleen al over na te denken, verminder je de schok wanneer de situatie daadwerkelijk gebeurt.

 

Conclusie

Emoties horen bij ons menszijn. Maar het ongecontroleerd uiten van onze emoties maakt ons ongelukkig. Zij maken moeilijke situaties nog moeilijker. Wil je een gelukkig mens zijn dan dien je jouw emoties te leren beheersen zodat je ze gecontroleerd kunt uiten.

Natuurlijk is het niet erg om verdriet te voelen bij het verlies van iets dierbaars. En natuurlijk is het goed om boosheid te voelen wanneer jou of een dierbare onrecht is aangedaan. Maar in het behouden van de balans tussen geen emotie tonen en je verliezen in je emotie schuilt je geluk.

Wil je deze balans vinden dan die je te oefenen. Net als dat je eerst op het droge leert zwemmen voordat je daadwerkelijk het water ingaat. Niet voor niets gebruiken we de term ‘verdrinken in emoties’.

 

Wil je ook oefenen in het stoïcijns leren omgaan met moeilijke situaties, doe dan onze cursus Toegepast Stoïcisme.

 

Geef een reactie

Het e-mailadres wordt niet gepubliceerd. Vereiste velden zijn gemarkeerd met *

Deze website gebruikt Akismet om spam te verminderen. Bekijk hoe je reactie-gegevens worden verwerkt.

Advertentie